Jak zostać naszym uczniem    Spacer po szkole    Historia    Wspomaganie    Lekcje to nie wszystko...    Nasze sukcesy

 Strona główna

Aktualności

Kalendarz roku szkolnego

Organy szkoły

Godziny urzędowania

Dokumenty szkolne

Publikacje

Archiwum

Przydatne linki

 

 

 

 

"Idź przez życie tak, aby ślady twoich stóp przetrwały cię."
Bp Jan Chrapek

 

Charakterystyka mowy dzieci upośledzonych umysłowo

rozpoczynających naukę w Zespole Szkół Specjalnych"
Autorka: mgr Honorata Ziółko
 

Charakterystyczną cechą dzieci upośledzonych umysłowo jest opóźniony rozwój mowy. Ma on totalny równomierny charakter. Dotyczy wszystkich sfer słownej działalności: czyli potrzeby kontaktu słownego, programowania, realizacji, kontroli słownego aktu oraz porównywania rezultatu z wcześniejszym planem. Przejawia się to w anormalnym i opóźnionym rozwoju fonologicznego, morfologicznego, syntaktycznego, semantycznego poziomu języka.

 

1. Zaburzenia poziomu fonologicznego i morfologicznego

 

U dzieci upośledzonych umysłowo stwierdziłam takie same wady wymowy, co u dzieci o prawidłowym rozwoju umysłowym, ale są one bardziej złożone, nawarstwione i występują częściej. Jest to związane między innymi z nieprawidłowym funkcjonowaniem aparatu artykulacyjnego, fonacyjnego, oddechowego oraz brakiem koordynacji w pracy tych trzech aparatów. Następstwem tego jest błędna artykulacja głosek. Najczęściej dotyczy to najbardziej złożonych artykulacyjnie głosek, czyli: r, sz, ż (rz), cz, dż. Głoski te mogą być zamieniane (substytucja), opuszczane (elizja) lub zniekształcane (deformacja). Do najczęstszych wad wymowy należą:

  • Sygmatyzmy - nieprawidłowa artykulacja głosek: s, z, c, dz, ś, ź, ć, dź, sz, ż, cz, dż; w tym najczęściej spotykany sygmatyzm międzyzębowy (60% badanych dzieci) ściśle związany z infantylnym połykaniem (stwierdzonym u wszystkich badanych dzieci) oraz z wadami zgryzu (również częstymi wśród tych dzieci), oraz parasygmatyzm stwierdzony u wszystkich uczniów rozpoczynających naukę w pierwszej klasie Zespołu Szkół Specjalnych.

  • Rotacyzmy - nieprawidłowa artykulacja głoski: r, najczęściej jest to pararotacyzm (związany bezpośrednio z opóźnionym rozwojem mowy - głoska "r" w ontogenezie pojawia się najpóźniej, wcześniej często bywa zastępowana głoską "l"), głoska "r" bywa również zamieniana wadliwie artykułowaną głoską - wśród badanych dzieci u jednego ucznia stwierdziłam rotacyzm uwularny.

  • Mowa bezdźwięczna - bezdźwięczna realizacja głosek dźwięcznych - tą wadę wymowy zauważyłam u 30% badanych.

  • Kapacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski "k" - 10% przebadanych uczniów.

  • Gamacyzm - nieprawidłowa realizacja głoski "g" - 10% przebadanych uczniów.

W mowie dzieci upośledzonych umysłowo znacznie częściej niż u ich rówieśników z normą intelektualną spotykamy się z zaburzeniami w budowie słów. Jest to najczęściej przestawienie głosek sąsiadujących ze sobą sylab (kula - "luka") - samogłoski zostają na swoim miejscu, przestawieniu ulegają tylko spółgłoski.
Zaburzenia sylabowej struktury na poziomie słowa przejawiają się w opuszczaniu sylab (telewizor - "telezor", "lewizor"), dotyczy to najczęściej początkowej lub środkowej sylaby. Najczęściej te nieprawidłowości obserwujemy w słowach złożonych z 3 - 5 sylab i w słowach, w których występują zbiegi spółgłosek.
Zaburzenia sylabowej i głoskowej struktury słowa występowały w mniejszym lub większym stopniu u wszystkich badanych dzieci. W przypadku 30% badanych mowa dzieci była prawie niezrozumiała dla otoczenia, w pozostałych przypadkach nieprawidłowości te były rzadziej spotykane - u jednego ucznia sprowadzało się to do upraszczania grup spółgłoskowych.
Mowa dzieci była często monotonna, mało wyrazista, pozbawiona emocji. Tempo mowy ulegało zwolnieniu lub przyśpieszeniu. Głos był cichy, słaby, pozbawiony modulacji lub na odwrót - głośny, ostry, krzykliwy.

 

2. Zaburzenia poziomu semantycznego

 

Zasób używanych i rozumianych słów, zwrotów, poleceń przez dzieci z upośledzeniem umysłowym jest bardzo ubogi. Obserwuje się niewłaściwe używanie nazw do określania przedmiotów, osób, zjawisk. Dziecko to ma o wiele większe trudności w aktualizacji słownika niż jego sprawny umysłowo rówieśnik. Jego słownik czynny o wiele uboższy od biernego. Zauważa się nie sformułowanie struktury słowa, naruszenie procesów organizacji semantycznych pól.
Dzieci rozpoczynające naukę w pierwszej klasie w większości nie znają nazw otaczających ich przedmiotów, przede wszystkim części tych przedmiotów itp. okładka, strona, rama.
W ich słowniku znajdują się przede wszystkim rzeczowniki mające konkretne znaczenie brak jest słów uogólniających itp. meble, owoce, odzież.
W aktywnym słowniku dzieci upośledzonych umysłowo brakuje czasowników oznaczających sposoby poruszania się zwierząt itp. skacze, lata, pełza.
Dzieci upośledzone umysłowo używają bardzo małą ilość słów oznaczających cechy przedmiotu itp. kolor, wielkość, kształt, smak. Słowa o przeciwstawnym znaczeniu (antonimy) stosują bardzo rzadko. Równie rzadko używają przymiotników oznaczających wady i zalety ludzi. W wypowiedziach tych dzieci nie słyszy się prawie przysłówków - tam, tu, potem.
Zauważa się niewłaściwe używanie słów - charakterystyczne są zmiany słów mających "rozpływające się" znaczenie (skacze, pełza - "idzie", gruby, wysoki - "duży").
Obserwuje się zmieszanie słów z jednej rodziny, i tak słowem bluzka dzieci nazywają: podkoszulkę, bluzkę, sweter itp.
Łatwiej zauważają podobieństwa przedmiotów niż różnice.
Słownik bierny tych dzieci jest większy, ale trudno jest go aktualizować. Często dla uzyskania odpowiedniego słowa potrzebne są pytania naprowadzające.
Obserwuje się zwolnione tempo formułowania i jakościowe różnice w strukturze znaczenia słów, przez dłuższy czas dominuje konkretne odniesienie znaczenia słowa, kiedy słowo oznacza tylko konkretny przedmiot.

 

3. Zaburzenia poziomu syntaktycznego

 

W wypowiedziach dzieci upośledzonych umysłowo zaburzona jest poprawność gramatyczna wypowiedzi, co przejawia się w licznych agramatyzmach, w trudnościach podczas wypełniania zadań wymagających znajomości reguł gramatycznych. Nieprawidłowości zauważa się podczas odmieniania rzeczowników przez przypadki, czasowników przez osoby, w zakresie używania liczby pojedynczej i mnogiej, rodzaju męskiego i żeńskiego, czasu przeszłego, teraźniejszego, przyszłego, trybu przypuszczającego.
Dzieci porozumiewają się najczęściej za pomocą zdania prostego, czasem dziecko używa zdań z prostym dopełnieniem (np. Dziewczynka zrywa kwiaty. Dzieci idą do szkoły.). W samodzielnej mowie dzieci posługują najczęściej fragmentarycznymi zdaniami opuszczając podmiot i orzeczenie (np. Chłopiec łowi ryby. Rzucił. Pobiegł. W łódce siedzi.).

 

4. Zaburzenia mowy narracyjnej

Kształtowanie mowy narracyjnej charakteryzuje się zwolnionym tempem rozwoju i jakościowymi zmianami. Dzieci przez długi okres zatrzymują się na etapie - pytanie - odpowiedź i mowy sytuacyjnej. Proces tworzenia się mowy narracyjnej u dziecka wymaga stałej stymulacji i pomocy od strony dorosłego, która przejawia się albo w postaci pytań wspomagających albo w podpowiedziach.
Mowa kontekstowa, czyli mowa dotycząca treści wychodzącej poza granice bezpośredniej sytuacji rozwija się bardzo długo i dla wielu dzieci jest niedostępna.
Cechy charakterystyczne mowy narracyjnej są ściśle związane z rodzajem i formą wypowiedzi. O wiele łatwiej dzieciom jest powtórzyć tekst, niż samym stworzyć opowiadanie. Ale nawet podczas powtarzania tekstów dzieci popełniają dużo specyficznych błędów.

Wyniki przeprowadzonych badań wykazują, że wypowiedzi dzieci upośledzonych umysłowo są gorsze pod względem kompozycyjnym. Często brakuje w nich wstępu lub zakończenia, a także spójności logicznej i formalnej między zasadniczymi elementami treściowymi. Wykazują o wiele niższą sprawność w stosowaniu różnych środków stylistyczno-językowych charakterystycznych dla form narracyjnych. Charakteryzują się większym udziałem błędów składniowych związanych z rozpoczynaniem lub kończeniem struktur w niewłaściwym miejscu toku myślowego, z potokowym ujmowaniem myśli, z rażącymi naruszeniami zasad szyku wyrazowego, a także z nieprawidłowym stosowaniem wskaźników zespolenia, bądź pomijaniem wyrazów istotnych dla treści struktury.

Literatura:
1. Bołkowa - Logopedia.
2. Tarkowski - Mowa upośledzonych umysłowo - Biuletyn 5/1997,
3. N.S. Żukowa - Prieodoleruje obszcziego niedoroznitija reczi.